Eftirlit með aðgerðum gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka

Hvað er peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka?

Peningaþvætti er skilgreint í 1. tölul. 3. gr. laga nr. 64/2006 um aðgerðir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka, með síðari breytingum. Samkvæmt ákvæðinu telst það til peningaþvættis þegar einstaklingur eða lögaðili tekur við eða aflar sér eða öðrum ávinnings með broti sem er refsivert samkvæmt almennum hegningarlögum, nr. 19/1940 eða öðrum lögum. Hér er einnig átt við það þegar einstaklingur eða lögaðili umbreytir slíkum ávinningi, flytur hann, sendir, geymir, aðstoðar við afhendingu hans, leynir honum eða upplýsingum um uppruna hans, eðli, staðsetningu, ráðstöfun eða flutningi ávinnings eða stuðlar á annan sambærilegan hátt að því að tryggja öðrum ávinning af slíkum refsiverðum brotum. Ávinningur er hvers kyns hagnaður og eignir hverju nafni sem nefnast, þ.m.t. skjöl sem ætlað er að tryggja rétthafa aðgang að eignum eða öðrum réttindum sem meta má til fjár, sbr. 3. tölul. 3. gr. laga nr. 64/2006.

Þvætti er sjálfstætt refsivert brot samkvæmt 264. gr. almennra hegningarlaga. Samkvæmt 1. mgr. 264. gr. skal hver sem tekur við, nýtir eða aflar sér eða öðrum ávinnings af broti á almennum hegningarlögum eða af refsiverðu broti á öðrum lögum, eða meðal annars umbreytir slíkum ávinningi, flytur hann, sendir, geymir, aðstoðar við afhendingu hans, leynir honum eða upplýsingum um uppruna hans, eðli, staðsetningu eða ráðstöfun ávinnings sæta fangelsi allt að 6 árum. Í 3. tölul. 4. gr. almennra hegningarlaga er kveðið á um að refsa skuli eftir íslenskum hegningarlögum fyrir brot gegn 264. gr. framið innan íslenska ríkisins enda þótt frumbrotið sem ávinningur stafi frá hafi verið framið erlendis og án tillits til hver var að því valdur.

Fjármögnun hryðjuverka er samkvæmt 2. tölul. 3. gr. laga nr. 64/2006 skilgreint sem öflun fjár í þeim tilgangi eða með vitneskju um að nota eigi það til að fremja brot sem er refsivert samkvæmt 100. gr. a – 100. gr. c almennra hegningarlaga.

Eftirlitshlutverk Fjármálaeftirlitsins

Fjármálaeftirlitið hefur eftirlit með því að eftirtaldir aðilar, sbr. a–e-lið 1. mgr. 2. mgr. laga nr. 64/2006, fari að ákvæðum laganna og reglugerða og reglna settra samkvæmt þeim, sbr. 1. mgr. 25. gr. sömu laga:

• Fjármálafyrirtæki samkvæmt skilgreiningu laga um fjármálafyrirtæki, nr. 161/2002.
• Líftryggingafélög og lífeyrissjóðir.
• Vátryggingamiðlarar og vátryggingaumboðsmenn samkvæmt lögum um miðlun vátrygginga þegar þeir miðla líftryggingum eða öðrum söfnunartengdum tryggingum samkvæmt 23. gr. laga um vátryggingastarfsemi, nr. 60/1994.
• Útibú erlendra fyrirtækja sem staðsett eru á Íslandi og falla undir a–c-lið.
• Einstaklingar eða lögaðilar sem í atvinnuskyni stunda gjaldeyrisviðskipti eða yfirfærslu peninga og annarra verðmæta.

Um eftirlitið fer samkvæmt lögum nr. 87/1998 um opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi og þeim sérlögum sem um starfsemi eftirlitsskyldra aðila gilda. Fjármálaeftirlitinu er heimilt að beita þeim eftirlitsúrræðum sem kveðið er á um í lögum um opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi við eftirlit samkvæmt lögum nr. 64/2006. Eftirlitið felst meðal annars í heimildum til að kalla eftir hvers konar gögnum og heimild til sérstakra athugana á starfsstöð.

Láti framangreindir aðilar hjá líða að uppfylla skyldur sínar um afhendingu gagna getur Fjármálaeftirlitið lagt dagsektir á viðkomandi.

Fjármálaeftirlitið gefur út tilkynningar og leiðbeiningar ef þörf er á sérstakri varúð í viðskiptum við ríki eða ríkjasvæði sem ekki fylgja alþjóðlegum tilmælum og reglum um aðgerðir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka. Ennfremur ber framangreindum aðilum að gefa sérstakan gaum að ríkjum eða ríkjasvæðum sem ekki fylgja alþjóðlegum tilmælum og reglum um aðgerðir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka.

Ráðgjafarnefnd hefur verið skipuð af viðskiptaráðherra til að fjalla um málefni tengd peningaþvætti. Hlutverk nefndarinnar er að fylgjast með framkvæmd aðgerða gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka, samræma verklagsreglur og vera stjórnvöldum til ráðuneytis um málefni tengd peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka. Ráðgjafarnefndin hefur í daglegu tali gengið undir heitinu „peningaþvættisnefndin“ en sæti í henni á meðal annars fulltrúi frá Fjármálaeftirlitinu.

Financial Action Task Force

Á fundi leiðtoga sjö helstu iðnríkja heims í París í júlí 1989 var ákveðið að setja á stofn alþjóðlegan framkvæmdahóp, Financial Action Task Force (FATF), til að vinna að aðgerðum til að koma í veg fyrir að fjármálakerfið sé misnotað í þeim tilgangi að koma illa fengnu fé í umferð. Árið 2001 var baráttunni gegn fjármögnun hryðjuverka bætt við hlutverk FATF. Þau ríki sem tekið hafa þátt í FATF-samstarfinu hafa verið í fararbroddi aðgerða gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka. Ísland gekk til samstarfs við FATF í september 1991 og með inngöngu skuldbatt Ísland sig til að samræma löggjöf og starfsreglur að tillögum FATF.

Hlutverk og starfssvið FATF hefur verið greint í þrennt. Í fyrsta lagi að semja staðla fyrir aðgerðir í hverju ríki gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka, í öðru lagi að leggja mat á aðgerðir ríkja til að innleiða þessa staðla, og í þriðja lagi rannsaka og læra að þekkja aðferðir þeirra sem stunda peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka. Samin hafa verið tilmæli til aðildarríkjanna um aðgerðir gegn peningaþvætti. Árið 1990 voru 40 slík tilmæli (e. the 40 Recommendations) gefin út og hafa þau verið endurskoðuð tvisvar, árið 1996 og 2003, til að tryggja að þau fylgi þróun á þessu sviði. Þá hafa bæst við 9 svokölluð sérstök tilmæli (e. 9 Special Recommendations on Terrorist Financing), en þau miða að því að koma í veg fyrir fjármögnun hryðjuverka. Þessi tilmæli og starf hins alþjóðlega framkvæmdahóps hafa verið leiðandi á heimsvísu og hafa tilskipanir Evrópusambandsins um peningaþvætti verið í samræmi við tilmælin.

FATF gerði úttekt á aðgerðum gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka á Íslandi haustið 2006. Skýrslan leiddi í ljós að Ísland uppfyllti einungis að hluta til eða alls ekki 26 af tilmælunum 40 og hinum 9 sérstöku tilmælum. Ísland var hins vegar talið hafa uppfyllt eða að mestu leyti hafa uppfyllt 22 tilmælanna en eitt þeirra átti ekki við.

Á úttektarfundi FATF, sem haldinn var haustið 2008, komu fulltrúar ráðgjafarnefndarinnar, sem fulltrúar íslenskra stjórnvalda, fyrir matsnefnd FATF. Lögð var fram eftirfylgniskýrsla og gerð grein fyrir þeim úrbótum sem gerðar höfðu verið síðan úttektin var gerð árið 2006. Þær úrbætur sem nefndar voru á þeim fundi fólust í því að breytingar voru gerðar á lögum nr. 64/2006 með lögum nr. 77/2008 til þess að koma til móts við athugasemdir FATF. Umræddar breytingar eru mikilvægur liður í að efla trúverðugleika og traust íslensks viðskiptalífs. Árið 2009 lögðu íslensk stjórnvöld svo fram aðra eftirfylgniskýrslu til FATF og gerðu grein fyrir þeim úrbótum sem gerðar höfðu verið frá því að fyrsta eftirfylgniskýrslan var lögð fram árið 2008.